و به تماشا کنندگان و به آنهای که تماشای آنها کرده میشود -

در این بسیار اقوال است اول اینکه شاهد روز جمعه است و مشهود روز عرفه است و این در حدیث آمده است و در رفع آن حدیث ضعف است و موقوف صحیح است - دوم اعضاء انسان شاهد است و انسان مشهود است - سوم انسان شاهد است و روز قیامت مشهود است چنانچه در سوره هود (۱۰۳) است - چهارم هر نبی بر امت خود شاهد است و امت او مشهود است - پنجم خوانندگان قرآن و ملائک شاهد اند و خواندن قرآن مشهود است چنانچه فرموده است (ان قرآن الفجر کان مشهوداً) ششم هر کافر در دنیا موحدین را تماشا میکند و به آنها عقوبت ها میدهد پس او شاهد است و مومن مشهود است مانند که به اصحاب اخدود مشهود گفته است - هفتم برعکس این یعنی در روز قیامت هر مومن شاهد است و هر کافر مشهود است ، بهتر این است که این هر دو الفاظ مطلق است پس به همه اینها شامل است تخصیص آن صرف به طریقه مثال است -
فائده: در جواب این قسم ها اختلاف است بعضی گفته اند که جواب نهان است یعنی اِنَّ هٰوُّلَاءِ مِعَذَّبُونَ و قول بعضی این است که إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ ، جواب آن است ، قول فراء این است که در قُتِلَ لَقَدْ پنهان است پس این جواب آن است و مناسبت قسم به جواب قسم این است که در آسمان و آفتاب و ماه و ستارگان نمونه های عذاب است که بر بعضی اقوام پیش از اینها عذاب ها آمده اند و یوم موعود برای عذاب منکرین است و هر شاهد (بیننده) عذاب های اللّه تعالٰی را دیده است و بر هر مشهود نشانی های عذاب است این همه دلالت میکند که به این منکرین اللّه تعالٰی در دنیا عذاب میدهد -