تا وقتیکه چون آمدند بر میدان مورچه ها گفت مورچه ئی ائ مورچگان درآئید به خانه های خود که پایمال نکند شما را سلیمان و لشکرهای او در حالیکه ایشان ندانند -

در آیت پیش بیان وَأُوتِينَا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ بود و در این آیت بیان علمنا منطق الطیر است پیش از حَتَّى تقدیر عبارت است (فساروا) روان شدند تا که (وَادِ النَّمْلِ) بقاعی در نظم الدر گفته است که این وادی در طایف است و من دیده ام و بیضاوی میگوید که در شام است (نَمْلَةٌ) گفته میشود که این مورچه دو بال داشت از سببی که گفتار آن در منطق الطیر داخل است - مشهور این است که این مونث بود (زیرا حالا بعضی جاهلان جواز میگیرند به امارت زن و این قول از امام ابوحنیفه در کودکی آن نقل شده است لیکن طیبی ، اوحیان ، زمحشری بر آن رد کرده اند و احتمال ظاهر این است که نر بود و به همراه تانیث لفظی از اسناد مونث دلیل تانیث حقیقی نیست - حکمت های این آیت این است (۱) در مورچه ها و دیگر حشرات اللّه تعالٰی فهم و شعور انداخته است (۲) مورچه نیز زندگی را به تنظیم خاص میگذراند (۳) برای هر کلان بکار است که برای قوم خود تدابیر نجات یافتن از خطرات و مفاسد را بیاموزد مانند که این مورچه آموخته بود (۴) و عملی که از کسی در ناخبری میشود آنرا معذور شمردن بکار است - مانند که در لَا يَشْعُرُونَ به عذر سلیمان علیه السلام و قوم او اشاره کرد (۵) پیغمبران و اولیاء گاهی از حال مورچه زیر پای نیز علم ندارند زیرا که علم غیب برای ایشان نیست -
فایده: ظاهر است که سلیمان علیه السلام این سفر را در هوا نمی کرد یا سفر قریب بود یا هوا تا این حال مسخر نشده بود پس این اعتراض شده نمیتواند که لَا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمَانُ چرا گفت او که در هوا میرفت -
فایده ۲: در کلام نملة ده وجوه فصاحت و بلاغت است (و این الفاظ از قرآن کلام اللّه است) (۱) ندا یا (۲) تنبیه ایها (۳) تسمیه النمل (۴) امر ادخلوا (۵) قصص مساکنکم (۶) تحذیر لایحطمنکم (۷) تخصیص سلیمان (۸) تعمیم جنوده (۹) اشاره وَهُم (۱۰) عذر لایشعرون -