نزدیک به ملک شان تا وقتیکه بیاید وعده اللّه تعالٰی هرآئينه اللّه تعالٰی خلاف نمی کند وعده خود را -

در این آیت جواب مطالبه آیت های ایشان است یعنی ایشان مطالبه میکردند که این قرآن انگاه حق است که سبب آن کوه های مکه برداشته شود یا زمین را سوراخ کند و چینه ها از آن بکشد یا مرده را زنده کند که با ما سخن گویند - حاصل جواب اینست اگر این کار شوند ایشان باز هم ایمان نمی آورند (وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا) مراد از این کتاب خوانده شده است به طریقه عموم و جزا لَوْ حذف است آن اینست لکان هذالقرآن پس معنی این شد که اگر به واسطه یک کتاب خوانده شده این کارها میشد البته آن کتاب این قرآن می بود لیکن این کارها به واسطه کتاب نمی شوند بلکه در اختیار اللّه تعالٰی است - و معنی دوم اینست که مراد از قُرْآنًا این قرآن است یعنی نکره به معنی معرفه است و جزا حذف است که لَمَا امنو است پس معنی این شد که اگر به واسطه قرآن این کارها شوند باز هم این مردمان ایمان نمی آرند زیرا که اختیار ایمان ایشان در نزد اللّه تعالٰی است (أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ) خازن گفته است که مراد اینست که زمین پاره شود و نهره او چینه ها از آن برآید چنانچه در آیت (۹۱) سوره بنی اسرائيل است - و بعضی مفسرین گفته اند که در سیرت به الجبال به معجزه داود علیه السلام اشاره است و در أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ قطع کردن مسافت را در وقت کم به معجزه سلیمان علیه السلام اشاره است - (أَفَلَمْ يَيْأَسِ، اِلَی آخره) این جواب سوال مومنان است یعنی مومنان میخواهند که این معجزات به نبی صل اللّه وعلیه وسلم داده شود پس همه مردمان مومنان شوند پس جواب داده شد که آیا این مومنان آنقدر نیز نمی دانند که هدایت به مشیت اللّه تعالٰی است (أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا) لیث و ابوعبید و قطرب گفته اند که این به معنی علم است و کسائي از آن انکار کرده است که این به معنی نا امیدی است یعنی آیا نشده اند نومید مومنان از ایمان کافران ویعملواعلماً یقیناً ان لویشاء اللّه اه لیکن نه یافتن دلیل کسائي از عدم وجود است (وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا) در این تسلیت به مومنان است و تخویف عذاب به کافران است (أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ) این صیغه مونث است و ضمیر به قارعة راجع است پس معنی این شد که اگر قارعة بر ایشان نیاید پس نازل خواهد شد به نزدیک ملک شان دراین اشاره است که عذاب دنیا گاهی بر قوم منکر می آیند و گاهی نزدیک شان به مستحقین دیگر این عذاب نازل میشود برای عبرت اینها - و معنی دوم اینست که تَحُلُّ صیغه مخاطب است خطاب به نبی صل اللّه وعلیه وسلم است معنی اینست که نازل میشود به طریقه غلبه به نزدیکی ملک شان چنانچه رسول اللّه صل اللّه وعلیه وسلم نزدیک مکه به ده های دیگر غلبه حاصل کرد (حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ) مراد ازآن فتح مکه یا روز قیامت است -