هرآئينه ما آفریدیم انسان را در در اندازه بسیار نیکو (که فطرت توحید است) -

این جواب قسم است (الْإِنْسَانَ) مراد از آن هر انسان است (فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ) تقویم به معنی قوام است ساخت مراد است و ساخت جسم ظاهری و ساخت باطنی روحانی هر دو احسن است ساخت باطنی این است که هر انسان به فطرة توحید آفریده شده است مانند در سوره روم (۳۰) ذکر است - و در حدیث صحیح وارد است كُلُّ مَوْلودٍ يُولدُ عَلَى الفِطرَةِ - (هر بچه بر توحید آفریده میشود) و ساخت جسمی این است که دارای قد راست است دست و پاهای آن جدا جدا است - با دست خوراک میکند زیبا صورت آن است -
فائده: مناسبت میان سوگند ها و جواب سوگند ها این است به اعتبار توجیه اولی (که تین زیتون طور و مکه مراد شود) که در این چیزها اللّه تعالٰی به چه انواع فواید بی شماری پیدا کرده است و آنها نمونه های قدرت اللّه تعالٰی است لیکن مردمان بعدی به دو نوع اند کسانی از اینها نفع میگیرند و نمونه های قدرت اللّه تعالٰی میدانند و کسانی ضایع و عبث میدانند همچنین اللّه تعالٰی انسان را بر عقیده توحید آفریده است لیکن کسانی بر این عقیده باقی میمانند و کسانی از آن میگردند به یهودیت ، نصرانیت و به مجوسیت وغیره همچنین انسان یک نمونه عظیم برای قدرت اللّه تعالٰی است چنانچه حکماء گفته اند که انسان عالم صغیر است - و به اعتبار توجیه دوم (که از آن پنج انبیاء مراد شود) یعنی نوح علیه السلام عیسیٰ علیه السلام موسیٰ علیه السلام ابراهیم علیه السلام و محمد صل اللّه وعلیه وسلم که برای مسئله توحید در این مکانات به چه اندازه تکالیف گذشتانده اند و دعوت توحید را کرده اند این شاهد بر این است که انسان در اصل بر توحید آفریده شده است لیکن از سبب عوارض دیگر بعضی انسانها توحید را ترک میکنند -